Blog Witolda Jarzyńskiego

(tekst z 13 września 2009 r.)

Dopiero co opublikowany raport Banku Światowego (BŚ) dotyczący łatwości w prowadzeniu działalności gospodarczej w 183 krajach na świecie (Doing Busines 2010) wywołał nie małe poruszenie wśród ekonomistów. Niestety, Polska ze swoimi czterema reformami – wśród nich należy wyróżnić wprowadzenie „jednego okienka” do zakładania działalności gospodarczej i umożliwienie ogłaszania upadłości osobom fizycznym (upadłość konsumencka) – nie zasłużyła zdaniem ekspertów Banku Światowego na jakiekolwiek awans w rankingu (nadal zajmujemy miejsce nr 72). Liderem tegorocznych reform gospodarczych została afrykańska Rwanda, którą Bank Światowy nazywa „gwiazdą wśród najlepiej reformujących”.

CHARAKTERYSTYKA KRAJU

Rwanda (Ruanda) jest krajem o wyjątkowo złych warunkach geograficznych, położona na bardzo pofałdowanym terenie, który w 95 % wznosi się ponad 1000 m. n.p.m (stąd przydomek – kraj tysiąca wzgórz) w rejonie o niezwykle suchym klimacie. Podstawą gospodarki Ruandy jest rolnictwo (uprawia się kawę, herbatę, bawełnę, trzcinę cukrową, maniok, bataty, proso, sorgo, i kukurydzę.

Uwagę społeczności międzynarodowej ten maleńki kraj przykuł w 1994 roku, kiedy to bojówki plemienia Hutu w ciągu około 100 dni wybiły prawie 1 milion ludzi należących do plamienia Tutsi. Masakra została zekranizowana przez reżysera Terry George w filmie „Hotel Rwanda” - nazwanym przez krytyków „afrykańską listą Schindlera”.

LIDER AFRYKI SUBSAHARYJSKIEJ

Rwanda jest krajem niezwykle biednym, w którym ponad 50 % społeczeństwa to analfabeci (jednak wśród ludzi młodych odsetek ten jest już minimalny). Pomimo to, począwszy od 1994 roku Rwanda rozwija się w bardzo szybkim tempie, spada śmiertelność noworodków (w 2000 roku – 107 zgonów na 1000 urodzeń, w 2005 – 86), spada liczba zachorowań na malarię, zmniejsza się liczba niedożywionych dzieci a zwiększa się liczba osób korzystających z internetu. Co najważniejsze, zmniejsza się również liczba osób żyjących w biedzie (2001 r. - 60,4 %, 2006 – 56,9%).

Jako pierwszy afrykański kraj w historii, Rwanda została uznana przez ekspertów Banku Światowego za lidera reform (wśród innych krajów czarnego lądu, BŚ wyróżnił również Egipt i Liberię). I nic dziwnego, gdyż Rwanda w rankingu łatwości prowadzenia działalności gospodarczej skoczyła o 76 pozycji w ciągu jednego roku! Jeszcze w 2008 roku BŚ sklasyfikował ją na 150 pozycji, rok później już na 139 a obecnie Rwanda zajmuje miejsce nr 67 na świecie (dokładnie 5 miejsc przed Polską).

KONTEKST POLITYCZNY

Po ludobójstwie z 1994 roku, u władzy nadal pozostali członkowie Hutu. Prezydentem został wybrany Pasteur Bizimungu jednak wiceprezydentem został członek plemienia Tutsi Paul Kagame. W 2000 roku Bizimungu zrezygnował a w 2004 został skazany na 15 lat więzienia za nawoływanie do przemocy, próbę uformowania zbrojnych oddziałów i malwersacje finansowe.

Nowym prezydentem został Kagame, który w 2007 roku ułaskawił swojego poprzednika. W 2003 roku Kagame wygrał pierwsze wybory prezydenckie w Rwandzie od 1994 roku, uzyskując 95 % głosów. Kagame jest przeciwnikiem pomocy humanitarnej dla Afryki (pomimo tego, że 50 % budżetu Rwandy pochodzi z tego właśnie źródła) i głównym autorem obecnego sukcesu kraju.

DLACZEGO WARTO INWESTOWAĆ W RWANDZIE?

Rwanda jest maleńkim krajem a co za tym idzie i małym rynkiem zbytu, co ogranicza atrakcyjność tego kraju w oczach inwestorów. Co jednak ważne, jest to rynek nadal niezagospodarowany i o niewielkiej konkurencji, więc okazji do inwestycji na nim nie powinno brakować.

To co jednak najbardziej wyróżnia Rwandę od innych biednych krajów Afryki to stabilny rząd. Rwanda jest krajem demokratycznym, który jest przewidywalny i w którym tworzy się nowoczesne społeczeństwo obywatelskie (ponad połowa osób zasiadających w Parlamencie to kobiety).

Rwanda jest krajem bardzo szybko rozwijającym się (wzrost PKB przed kryzysem wyniósł 7 %, w 2008 r. 8 %, w 2009 r. jest przewidywany na poziomie 6,6 % a w 2010 ma osiągnąć 5,7 %). Rząd Rwandy przewiduje, że do 2020 roku PKB per capita wzrośnie z 200 dolarów (2000 r.) do ponad 900 dolarów (obecnie wynosi 381 dolarów na mieszkańca).

Ponadto Rwanda wspólnie z 11 innymi krajami zrzeszonymi w organizacji COMESA (Common Market for Eastern and Southern Africa) utworzyła strefę wolnego handlu. W ostatnich latach znacznie wzrosło zainteresowanie Rwandą na skutek prywatyzacji ponad 40 przedsiębiorstw państwowych, które przyniosło 37 mln dolarów inwestycji zagranicznych.

Biorąc powyższe pod uwagę – jak twierdzi Jacob Diko Mukete z Afrykańskiego Banku Rozwoju - wielu inwestorów może traktować ten niewielki, jednak stabilny politycznie kraj jako przyczółek do ekspansji na cały region Afryki subsaharyjskiej, który posiada około 120 mln konsumentów.

JEDNO OKIENKO

Rwanda została wyróżniona przez BŚ za dokonanie szeregu reform. Przede wszystkim skrócono czas zakładania nowego przedsiębiorstwa w formie sp z o.o. (limited liability company) z 14 dni na 2 - 3 dni, co wymaga zaledwie wykonania 2 biurokratycznych procedur i przyczyniło się do poprawy pozycji Rwandy w rankingu BŚ w tej kategorii o 53 pozycję (+53). Warto podkreślić, że średni czas potrzebny na zarejestrowanie biznesu dla krajów Afryki subsaharyjskiej to 45 dni – na przykład w Demokratycznej Republice Konga trwa to aż 149 dni.

W Polsce założenie biznesu trwa 31 dni i wymaga spełnienia 10 procedur. Aż trudno uwierzyć, że w obydwu krajach obowiązuje ta sama zasada „jednego okienka” (one stop-shop) do zakładania biznesu. W Rwandzie wystarczy wypełnić jeden formularz i w tym samym urzędzie uiścić odpowiednią opłatę. Następnie należy już tylko czekać na otrzymanie karty rejestracyjnej, która jest już wydawana bezpłatnie.

INWESTOR JEST NAJWAŻNIEJSZY

Ogromny postęp Rwanda poczyniła w kategorii pozyskiwania i zwalniania pracowników (+83). Ułatwiono również procedurę rejestracji własności (+21), co wymaga obecnie 4 procedur i trwa średnio 60 dni. Co ważne, w Rwandzie z roku na roku coraz łatwiej dochodzi się swoich wierzytelności na drodze sądowej (+8). Obecnie wymaga to spełnienia 24 procedur i trwa średnio 240 dni (w Polsce to odpowiednio 38 procedur i 830 dni).

Ten afrykański kraj nastawiony jest na inwestycję zagraniczne, z tego powodu rząd przykłada wszelkich starań w celu ułatwienia inwestorom pozyskiwania niezbędnego kapitału (+86) i stworzenia takich ram prawa handlowego i administracyjnego, aby inwestorzy czuli się w Rwandzie bezpiecznie i komfortowo (+144). Nic dziwnego więc, że Bank Światowy uznał, że przejrzystość transakcji w Rwandzie jest nie tylko wyższa niż w regionie subsaharyjskim, ale również wyższa w porównaniu do krajów strefy OECD.

BARIERY INWESTYCYJNE

Pomimo tego, że proces egzekucji wierzytelności jest bardzo szybki to nadal jest to procedura bardzo droga. Ze względu na zwiększoną ilość inwestycji, rząd Rwandy ułatwił uzyskiwanie licencji budowlanych (metodologia BŚ polega na liczeniu ilości potrzebnych zezwoleń i licencji w celu wybudowania najprostszego magazynu). Niestety, nadal trwa to za długo (210 dni) i wymaga zbyt wielu pozwoleń (10).

Również system podatkowy nie należy do najprostszych (-2) i wymaga od podatnika dokonania 34 różnych procedur w trakcie trwania roku podatkowego, które pochłaniają 160 godzin pracy. Niestety, również w tej dziedzinie Rwanda już przeskoczyła Polskę, gdzie wymagane jest spełnienie 40 procedur, co trwa średnio 418 godzin.

Procent kobiet w Parlamencie Rwandy

Jeśli Rwanda chce dalej rozwijać się w oparciu o inwestorów zagranicznych, musi również zdecydowanie ułatwić procedury w handlu zagranicznym, które BŚ ocenił bardzo surowo (170 miejsce). Wystarczy powiedzieć, że tamtejsze służby celne wymagają więcej dokumentów (eksport i import) niż służby w sąsiednich krajach Afryki Subsaharyjskiej.

Rwanda nie poczyniła żadnych postępów w dziedzinie zamykania działalności gospodarczej, co jest bardzo ważne dla inwestorów, którzy działają na ryzykownych rynkach, w których szybko trzeba zamykać nierentowne przedsięwzięcia. BŚ nie był wstanie dokładnie zbadać tego problemu, gdyż w Rwandzie w ostatnim roku nie było prawie żadnych spraw upadłościowych, więc eksperci nie mieli odpowiedniego materiału do badań i porównań (z tego powodu Rwanda została w tej kategorii sklasyfikowana na ostatnim 183 miejscu na świecie).

BIEDNI WŚRÓD NAJLEPSZYCH REFORMUJĄCYCH

Statystyki pokazują również, że coraz częściej wśród najlepiej i najdynamiczniej reformujących krajów świata są państwa najbiedniejsze (ilustracja obok). Wynika to oczywiście z faktu, że w nich właśnie jest najwięcej do zrobienia. Nie umniejsza jednak to w niczym sukcesów krajów takich jak Rwanda. Biedne kraje mają inne problemy (brak społeczeństwa obywatelskiego, brak infrastruktury, korupcja, konflikty etniczne).

W tak ciężkich warunkach reformy najczęściej podejmowane są przez samozwańcze i autorytarne reżimy (Chile, Białoruś, Chiny). Rwanda jest przykładem innej drogi. Jest to kraj który pomimo niełatwej i krwawej przeszłości jest wstanie w sposób demokratyczny podejmować reformy gospodarcze.

RWANDA JAK SINGAPUR?

Sławny ekonomista Robery Skidelsky w artykule dla portalu Project Syndicate pisał, że w latach sześćdziesiątych XX w. w Afryce żyło się lepiej niż w Azji. Obecnie sytuacja jest diametralnie odmienna. Afrykańskie PKB na głowę mieszkańca wzrosło od tamtego czasu o 38% a ludzi żyją o 9 lat dłużej, kiedy w południowej Azji PKB wzrosło o 1000% a ludzie żyją aż o 32 lata dłużej.

Jeśli kraje takie jak Rwanda wykorzystają swoją szansę, nie spoczną na laurach i dalej będą się reformować to nic nie stoi na przeszkodzie, aby powtórzyły sukces krajów azjatyckich takich jak Singapur czy Korea Południowa. A do zrobienia jest naprawdę wiele.

Pozostaje mieć nadzieję, że – jak twierdzą dziennikarze afrykańskiego dziennika The New Times – mieszkańcy Rwandy nie są już tym samym krwawiącym narodem co w 1994 roku a raport BŚ jest jasnym sygnałem dla świata, że „Rwanda to znaczy biznes!”

źródło:
African Economic Outlook,
Republic of Rwanda – Millenium Development Goals,
rwandainvest.com,
taxarticles.info,
Doing Busienes 2010, Rwanda,
The New Times

----------------------------------------------------------------------------------

Witold Jarzyński

----------------------------------------------------------------------------------

Tekst ukazał się pierwotnie na: